زنان
و ادبيات داستانی
روزنامه اعتماد ملی
نسخه PDF
خسرو
ناقد
با ترجمه و
انتشار رُمان «چراغها را من خاموش میکنم» در آلمان، بار ديگر نام يکی از
نويسندگان زن معاصر ايران بر سر زبانها افتاده است: زويا پيرزاد. اين
رُمان را مؤسسه معتبر انتشاراتی «اينزل - زورکامپ» که پيشتر کتابهای
«بامداد خُمار» و مجموعه داستانهای کوتاه «در خلوت خواب» فتانه
جاجسيدجوادی را نيز منتشر کرده بود، بهچاپ رسانده است. مترجم تمام اين
آثار سوزانه باغستانی است که خود با دلبستگی و علاقهای که بهادبيات معاصر
ايران دارد، پيشنهاد انتشار اين کتابها را بهناشر آلمانی داده است. خسرو
ناقد در مقالهی حاضر با اشارهای بهنقش زنان در ادبيات، نگاهی دارد
بهترجمه و انتشار دو کتاب از آثار ادبيات داستانی ايران در آلمان که «زن
ايرانی» و مسايل زنان را در کانون اصلی خود دارد.
* * *
پژوهش پيرامون سرآغاز و پيشينه حضور زنان در عرصه ادبيات داستانى و نقش
آنان در توسعه و تكامل اين گستره از ادبيات و نيز تأثيرى كه شعر و داستان و
رُمانِ شاعران و نويسندگان زن بر فرايند مبارزات اجتماعى و كوششهاى زنان
در جهت احقاق حقوق انسانيشان داشته است، از جمله مباحثى است كه مىتواند
موضوع يكى از جالبترين تحقيقات دانشگاهى قرار گيرد. در كشورهاى اروپاى
غربى و آمريكاى شمالى دير زمانى است كه چنين مطالعاتى از ديدگاههايى
متفاوت و متنوع صورت مىگيرد و كوشش مىشود تا در كنار نقد و بررسى ادبى
داستانها و رُمانها، بهجنبههاى فرهنگى و اجتماعىِ آثار نيز پرداخته
شود. در اين پژوهشها نهتنها آثار زنان نويسنده، بلكه گاه خود نويسندگان و
سير زندگيشان موضوع تحقيق قرار مىگيرد و در نتيجهی چنين تحقيقاتى است كه
تازه روشن مىشود كه شعر شاعر و رُمان نويسندهاى در چه مقياسى از
رويدادهاى زمانه و تا چه اندازه از زندگى او و همنسلانش تأثير پذيرفته
است؛ و چه بسيارند آثار زنانِ شاعر و نويسنده و هنرمند كه شفافترين آينه
حيات اجتماعى و بهترين و گوياترين گواه رويدادها تاريخىاند.
شايد يكى از
نمونههاى جالب در اين زمينه، زندگى و آثار نويسنده نامدار فرانسوى «ژُرژ
ساند»1 باشد. اين بانوى نويسنده كه در سال تاجگذارى ناپلئون، يعنى در سال
1804 ميلادی (12 سال بعد از انقلاب فرانسه) بهدنيا آمد، در رُمانهايش
بهبهترين وجه رويدادهاى پُر تلاطم اروپاى قرن نوزده و سرنوشت محنتانگيز
زنان آن دوران را بازتاب داده است. البته زندگى و آثار «ژُرژ ساند» تنها
نمونهاى از تلاش زنان نويسنده براى احراز جايگاهى شايسته در عرصههاى
فرهنگى و اجتماعى است؛ وگرنه در اين راستا مىتوان از شخصيتهاى بسيارى نام
برد كه بىترديد نام زنانى چون «سيمون دِ بووار» و «دوريس لِسينگ»2 و نيز
پروين اعتصامی در شمار آنان خواهد بود؛ بی آنکه از نقش و جايگاه معاصرانی
چون کاترين مانسفيلد، ويرجينيا وولف، مارگرت دوراس، تونی موريسون و يا فروغ
فرخزاد، سيمين دانشور، ليلا احمد، فاطمه مرنيسی، نوال السعداوی و سيمين
بهبهانی بتوان غافل شد.
اينكه در ايران- در گذشته بيشتر از امروز- بهزنان نويسنده و آثارشان كمتر
توجه شده است شايد در وحله اول بهاين علتِ بسيار ساده باشد كه هنوز حضور
زنان را در اين عرصه برنمىتابند و همانند بسيارى از عرصههاى فرهنگى و
هنرى و اجتماعى، براى آنان نقشى ثانوى و پيرامونى قايلند و تازه اگر هم
عنايتی روا دارند آثار زنان نويسنده را در نوع (ژانر) «ادبيات بازاری» قرار
میدهند و سخن از «پرچمداری زنان در ادبيات بازاری ايران» پيش میکشند؛ و
اين در حالى است كه در چند دهه اخير زنانِ شاعر و نويسنده و هنرمند، حضورى
فعال و موفقيتى چشمگير در عرصههاى گوناگون داشتهاند و آثارشان نه اگر
همسنخ، اما بيگُمان همسنگ و همسطح نويسندگان «جنس برتر» بوده است.
حال با اين مقدمهچينى و تمهيدات، مىخواهم بهدو كتابى بپردازم كه در
فاصله زمانى بيش از يك دهه در آلمان منتشر شده است و هر دو «زن ايرانى» را
در عنوان و مضمون خود دارند. كتاب نخست «زنان در ايران»3 نام دارد و
دربرگيرنده مجموعهاى از داستانهاى كوتاه نويسندگان معاصر ايران است.
بهاستثناى يك داستان، زمان نگارش (يا بهتر گفته باشم: تاريخ انتشار)
داستانهاى اين كتاب بهپيش از انقلاب پنجاه و هفت ايران باز می گردد؛
يعنی دقيقاً بين سال های 1311 تا 1357 خورشيدی. اين مجموعه که بهكوشش تورج
رهنما در آلمان منتشر شده، افزون بر تاريخ انتشار آنها (پيش از انقلاب) که
پيشتر اشاره کردم، چند ويژگى ديگر هم دارند. اول آنكه زن ايرانى مضمون
داستانهاى كتاب را شكل مىدهد. ولى بهرغم اين ويژگى از مجموع بيست داستانى
كه رهنما از ميان آثار پانزده نويسنده براى اين كتاب برگزيده، تنها چهار
داستان بهقلم نويسندگان زن ايرانى است (سيمين دانشور، مهشيد اميرشاهى،
بهجت ملككيانى و فهيمه فرسايى). مابقى داستانهاى كوتاهىاند كه مردان
درباره زنان نوشتهاند. بهبيانى ديگر، مردان راوى احساسات زنان و قصهگوى
غمها و شاديهاى آنان بودهاند. اينكه اين نويسندگان در شخصيتپردازىهاى
خود تا چه حد توانستهاند بهاحساسات و دريافتهاى زنانه و واقعيت زندگى
زنان ايرانى و شخصيت و جايگاه آنان در خانواده و اجتماع نزديك شوند، موضوع
بحث و بررسى جداگانهاى است. هر چند كه رهنما در مقدمهاى كه براين كتاب
نگاشته، كوشيدهاست تا بهاين پرسش كه «زن ايرانى چه شخصيتى دارد؟» پاسخ
گويد و شمارى از خصوصيتها و خصلتهاى بارز زنان ايرانى را نيز برشمرده
است. بهباور او زن ايرانى از يك سو چون زنان هندى و ژاپنى پايبند سنت و
آداب و رسوم ملى و مذهبى است و از سوى ديگر زنى مدرن است كه زندگى و طرز
رفتارش بهزنان اسپانيايى و ايتاليايى مىماند.
صادق هدايت، بزرگ علوى، صادق چوبك، جلال آلاحمد، محمدعلى اسلامى ندوشن،
محمود اعتمادزاده (م-بهآذين)، محمود كيانوش، ابراهيم گلستان، هوشنگ گلشيرى
و جمال ميرصادقى از ديگر نويسندگان داستانهاى كوتاه اين مجموعهاند كه
همگى در زمره نويسندگان نسل پيشيناند و تصويرى هم كه از زن ايرانى بهدست
دادهاند، كمتر با واقعيتهاى زندگى زنان امروز ايران تطابق و همسويى دارد.
با اين همه اين كتاب همانند ديگر آثارى كه بهاهتمام تورج رهنما بهزبان
آلمانى منتشر شده، اثرى جالب و خواندنى است كه ماندگار خواهد ماند. بهخصوص
كه ترجمه داستانها با همكارى مترجمانى باسابقه و ورزيده چون خانم زيگريد
لطفى، كريستف بورگل، آنهليزه قهرمان و خودِ تورج رهنما بهانجام رسيده
است.
دومين كتاب مورد بحث اثرى نسبتاً تازه است كه همانند كتابى كه پيشتر از آن
سخن رفت، مجموعهاى است از داستانهاى كوتاه نويسندگان معاصر ايران؛ با اين
تفاوتِ اساسى كه تمام نويسندگان اين كتاب را زنان تشكيل مىدهند و تمام
داستانها نيز بعد از انقلاب ايران منتشر شدهاند. ناشر كتاب «انتشارات
گلاره» است كه پيشتر نيز سه مجموعه ديگر از داستانهاى كوتاه نويسندگان
ايران و همچنين رُمان «سووشون» خانم دانشور (با ترجمهای متوسط) و «زمستان
62» اسماعيل فصيح و چند اثر ديگر از نويسندگان معاصر ايران را در آلمان
منتشر كردهاست. كتاب كه عنوان «حضور آبى مينا»4 براى آن برگزيده شده است،
با مقدمهاى از محمد علافى، مدير اين مؤسسهی انتشاراتی، آغاز و با
مؤخرهاى از همسر او سابينه علافى بهپايان مىرسد. البته مقدمه و
مؤخرههايى كه مترجمان و اهتمامگران بهاغلب ترجمههاى آلمانىِ آثار
نويسندگان معاصر ايران مىافزايند، بر دو نوعاند: برخى با معرفى كوتاه
نويسنده و اشارهاى بهديگر آثار وى، امكان آشنايى خوانندگان آلمانىزبان
را با نويسنده كتاب كه براى اكثر قريب بهاتفاق خوانندگان آلمانى ناآشناست،
فراهم مىآورند. چنين اطلاعاتى كه بهتر است بهعنوان مؤخره در صفحات پايانى
كتاب بيايد، بهنظر من براى افزودن بهرُمانها و مجموعه داستانهاى كوتاه
ايرانى كافى است و ذهن خواننده را پيش از مطالعه كتاب دستكارى نمىكند و
نمىآزارد. چون نوع ديگرى از مقدمه و مؤخرهنويسى هم رواج پيدا كرده كه بر
مبناى آن مترجم يا اهتمامگر و يا حتى گاه شخص ثالثى، دست بهتحليلهاى
«جامعهشناسانه» و «روانشناسانه» آنچنانى مىزند و خوانندهاى را كه
مىخواهد ساعتى با دنياىِ خيال نويسنده رُمانى يا داستان كوتاهى خلوت كند،
پيشاپيش با مسايلى درگير مىكند كه او از اين طريق و بهاين شكل نه قصد
آشنايى و نه خيال روبرويى با آنها را داشته است؛ وگرنه بهجاى خريدن اثرى
از ادبيات داستانى، بهسراغ كتابهايى مىرفت كه مسايل اجتماعى و سياسى
ايران در آنها طرح شده است. وانگهى، نويسنده اثرى خلاقه، اگر بخواهد، چنين
مسايلى را با روشها و شگردهاى مختص خود و با بهكارگيرى عناصر هنر
داستانسرايى، طرح مىكند. جاى چاپ چنين مقالاتى بيشتر در مجلات ويژه نقد و
بررسى كتاب است و باور ندارم كه درج آنها در مقدمه و مؤخره رُمانى يا
مجموعه داستانى حتى بهفروش بيشتر كتاب كمك كند.
بههر حال، مجموعه داستان مورد بحث دربرگيرنده ترجمه شعر «هديه» از
سرودههاى فروغ فرخزاد است بههمراه 18 داستان كوتاه از نويسندگان زن
ايرانى: آذردخت بهرامى با داستان كوتاه «صفيه»؛ ناهيد طباطبايى با «حضور
آبى مينا»؛ منصوره شريفزاده با «يك عكس فورى»؛ سيمين دانشور با دو داستان
كوتاه «باغ سنگ» و «برهوت»؛ بهجت ملككيانى با «آى بابا! آى بابا!»؛ خاطره
حجازى با «جانى و هنرمند»؛ فرخنده آقايى با «ولگا»؛ مهشيد اميرشاهى با
«بار»؛ مهكامه رحيمزاده با «قاصدك»؛ فرشته سارى با «زمان گمشده»؛ منيرو
روانىپور با «ما فقط از آينده مىترسيم»؛ نسرين پارسا با «بلوغى ديگر»؛
مهرنوش مزارعى با «داستان غمانگيز يك جنايت هولناك»؛ مهرى يلفايى با
«تنهايى سميرا»؛ گلى ترقى با «خانهاى در آسمان»؛ شهلا شفيق با «مِه» و
سودابه اشرفى با «سيل خاكستر».
با نگاهى بهاسامى نويسندگان اين مجموعه، مىبينيم كه اغلب آنان را
نويسندگان نسبتاً جوانى تشكيل مىدهند كه بعد از انقلاب قلم بهدست
گرفتهاند؛ از اينرو پيداست كه سبك كار و زاويه ديد و شخصيتپردازىهاى
آنان با نويسندگان نسل گذشته تفاوتى اساسى دارد. گذشته از اين برخى از
نويسندگان اين كتاب مدتهاست كه در كشورهاى اروپايى و آمريكاى شمالى زندگى
مىكنند و داستانهايشان هم كمابيش متأثر از محيط زندگى و مسايل و مشكلات
زنان ايرانى در غربت است.
اگر تا ديروز زنانى روستايى چون «زرين كلاه» هدايت و «مرجان» دولتآبادى
بهعنوان شخصيتهاى اصلى داستانها در جستجوى مردان گمشدهشان بودند ...
در رُمانها و داستانهاى نسل كنونى ايران با زنانى مواجه مىشويم كه در
شهرهاى بزرگ روزگار مىگذرانند و با پيچيدگىها و دشوارىهاى زندگى ماشينى
و تودهوار دست بهگريبانند. شخصيت و كنش اجتماعى «قهرمانان» اين
داستانها، همانند نويسندگانشان ديگرگون شدهاست و هر دو هويتى تازه كسب
كردهاند. جالب آنکه نه تنها شخصيتهاى داستانها از شخصيت آفرينندگانشان
تأثير مىپذيرند، بلكه نويسندگان و خوانندگان داستانها نيز بىتأثير از
شخصيت «قهرمانان» خود نخواهند ماند. «آدمهاى» داستانها كه زمانى حاصل
خيالپردازى نويسنده و خيالپرستى خواننده بودند، حال خود از اعماق اعصار
پا بهجهان واقعيتها نهادهاند و دست در دستِ خيالپردازان و خيالپرستان
سر بهطغيان برداشتهاند و حقوق پايمالشده خود را مىطلبند.
نسل تازه زنان نويسنده ايران بااعتماد بهنفسِ فزاينده و تلاش خستگىناپذير
و ايستادگى در برابر مسايل و مشكلات گوناگون، در حال اوج گرفتناند. راز
موفقيت روزافزون اين نسل در درك پيچيدگىهاى زندگى مدرن و پرهيز از ارائه
راه حلهاى ساده و يكنواخت نهفته است. و شايد همين ويژگىهاست كه آثار زنان
نويسنده معاصر ايران را، هم براى خواننده ايرانى و هم براى خوانندگان غربى،
جالب و جذاب مىكند.
پانوشت:
1- ژُرژ ساند George Sand نام مستعار اين بانوى نويسنده فرانسوى است. نام
حقيقى او Amantine-Aurore-Lucile Dupin بود.
2- دوريس لِسينگ Doris Lessing در سال 1919 ميلادى (1298 خورشيدى) از پدر و
مادرى انگليسى در شهر كرمانشاه بهدنيا آمد و دوران كودكى خود را نيز در
ايران گذراند. پدرش كه در جنگ جهانى اول يك پاى خود را از دست داده بود،
در كرمانشاه رئيس «بانك شاهى» بود و تا سال 1924 ميلادى نيز با خانوادهاش
در اين شهر زندگى مىكرد. او سپس بهاتفاق همسر و فرزندانشان بهكشور
رودِزيا («زيمباوه»ى كنونى) كه در آن زمان هنوز جزو مستعمرات انگليس بود،
مهاجرت مىكند و با خريدن مزرعهاى بهكار كشاورزى مىپردازد و در آنجا
ساكن مىشود. دوريسِ جوان در سن 19 سالگى ازدواج مىكند و تا سال 1949
ميلادى در آفريقا روزگار مىگذراند. او بعد از جدايى از همسرش که يکی از
کمونيستهای کارگزار دولت جمهوری دمکراتيک آلمان (آلمان شرقی سابق) بود،
آفريقا را ترك مىگويد و براى هميشه بهانگلستان مىرود. دوريس لسينگ هم
اكنون ساكن لندن است.
3- Frauen in Persien,
Erzaehlungen. Herausgegeben von Touradj Rahnema. Muenchen, 1986.
4- Mina mit dem blauen Kleid, Moderne Erzaehlungen iranischer Frauen.
Herausgegeben von M. H. Allafi. Glare Verlag. Frankfurt am Main, 1999.
انتشار در: روزنامه اعتماد ملی.
22 خردادماه 1385. نسخه PDF
