سعيد حجاريان چندى پيش درخواست كرد مراسمى را كه به مناسبت سالروز ترور و سوءقصد به جان او برگزار مى شود، نه در پيوند با نام او، بلكه «روز مبارزه با خشونت» بنامند. «خشونت» اسم تمام اعمال و رفتار و راه و روش هايى است كه با توسل به زور و قهر و تخريب، قصد رسيدن به هدفى را دارد. يكى از اين راه و روش ها «انقلاب» است و ديگرى «جنگ». حال يكى از طرق «مبارزه با خشونت»، اگر به روز و زمانى محدود نشود، تلاش مدام جهت پيشگيرى از وقوع انقلاب و بروز جنگ است. بگذاريد اين گزاره را ايجابى طرح كنيم، نه سلبى. در اين صورت، تنها راهكارى كه براى پيشگيرى از وقوع انقلاب مى شناسيم، اصلاحات است و مهندسى اجتماعى گام به گام. بروز جنگ را هم تنها با تلاش براى برقرارى صلح پايدار مى توان پيشگيرى كرد. به عبارتى ديگر، پادزهر انقلاب، اصلاح امورى است كه كژ و منحرف شده اند و رو به تباهى دارند و بيم آن مى رود كه اين كژى و انحراف در جامعه به حدى رسد كه براى جلوگيرى از آن چاره اى نباشد جز به كارگيرى زور و قهر و خشونت؛ يعنى وقوع انقلاب.
البته اصلاحات و دگرگونى هاى اجتماعى در هر كشور و در هر جامعه اى، اگر قرار است بدون قهر و خشونت و خونريزى به پيش رود، به زمان نياز دارد و به قول معروف خمره رنگرزى نيست كه زود و بعد از دوره اى كوتاه نتيجه دهد. آنچه همه جا زود نتيجه مى دهد و به همان سرعت هم ويرانى و آوارگى به بار مى آورد، انقلاب است كه ما بارها در اينجا و آنجا شاهد تبعات آن بوده ايم. بنابراين نمى توان خواهان اصلاحات بود، ولى شعارهاى انقلابى داد. بارها شنيده ايم كه طرفداران اصلاحات- و گاه هم صدا با آنان، مخالفان اصلاحات- تناقض گويى را به حد اعلا رسانده اند و خواستار «اصلاحات انقلابى» شده اند. در حالى كه آغاز اصلاحات واقعى زمانى است كه ما به نقطه پايان تفكر انقلابى رسيده باشيم و ذهنيت عدم به كارگيرى خشونت بر ما غالب شده باشد. مادامى كه براى توصيف هر پديده اى از صفت «انقلابى» استفاده مى كنيم، خواسته يا ناخواسته، آگاهانه يا ناآگاهانه، به اصلاحات و راهكارهاى اصلاحى اعتقادى نداريم. نقطه پايان انقلاب و ذهنيت انقلابى، سرآغاز شروع اصلاحات به مفهوم واقعى آن است. شايد يكى از علل ناكامى تلاش هاى اصلاح طلبان در دوره اخير را نيز در همين امر بايد جست وجو كرد: جامه اصلاحات بر تن و تفكر انقلابى در سر. بگذريم كه بعد از اين ناكامى، بسيارى به غلط و گاه آگاهانه، حركت اصلاح طلبانه يك دهه اخير را با تمام نقاط ضعف و قوت آن كه بى شك نخستين تجربه و كوشش با ابعادى چنين گسترده در تاريخ معاصر كشورمان بود، كلاً به زير سئوال مى كشند تا ناكامى آن را «شكست ايده اصلاحات» در كليت خود بخوانند و از اين طريق بار ديگر پاى رقيب و دشمن اصلاحات را كه همانا به كارگيرى خشونت و زور و سرانجام بروز انقلاب است، به ميان كشند.
اصلاحات زمان مى خواهد و مراقبت هوشيارانه. اصلاحات نيز مانند هر پديده بهنجار ديگر بايد رشد طبيعى كند تا ثمر دهد. نمى توان با تزريق داروهاى گوناگون، پيكر اصلاحات را مصنوعاً فربه كرد و بدان دل خوش داشت. زمينه رشد آن را بايد فراهم آورد و شرايط اقليمى آن را بايد در نظر داشت. در زمين سوخته انقلاب و در دشت لم يزرع خشونت، تخم اصلاحات نتوان كاشت. نخست بايد كه باران بردبارى و مدارا بر اين زمين ببارد و شخم خرد و تفاهم خاك آن را بارور سازد تا نهال اصلاحات رفته رفته ريشه دواند و تنومند شود. بى ترديد اصلاحات آرام و دگرگونى هاى بنيادى هزينه هايى دارد كه هر ملتى ناگزير به پرداخت آن است؛ اگر كه بخواهد از دور باطل انقلاب- خشونت- انقلاب به درآيد. دردا و دريغا كه هزينه ها را كمابيش نسل جوان ميهنمان بايد متحمل شود. ولى چاره چيست؟ هميشه و همه جا چنين بوده است. من بر اين باورم كه نهال اصلاحات كه بذر آن در نهضت مشروطه خواهى و شايد پيش از آن و در دوران زمامدارى اميركبير كاشته شد و در سال هاى حكومت ملى دكتر مصدق آبيارى شد و از توفان انقلاب بهمن گذشت و نسيم ملايم دوم خرداد ۷۶ آن را هرس كرد، سرانجام در سايه خرد جمعى، شكيبايى و شجاعت مدنى به بار خواهد نشست و افتخار بارور شدن آن به نام جوانان هوشيار و بردبار ايرانى رقم خواهد خورد و ميوه آن به دامن فرزندانشان خواهد ريخت. خدا را كه چنين باد! من اما قصد داشتم كه در اين گفتار كوتاه بيشتر از صلح بگويم و صلح طلبى. يعنى آنچه پادزهر جنگ است و در تقابل با جنگ طلبى كه اين روزها عجب بوى مشمئز كننده آن به مشام مى رسد. اينجا هم سعيد حجاريان در گفتار اخيرش كه در هفت گزاره تدوين كرده است، تقريباً گفتنى ها را گفته است و من در اينجا فقط با طرح چند پرسش و با اشاراتى كوتاه مى كوشم سخنان حجاريان را اندكى بسط و گسترش دهم. در همين جا اما به تأكيد بگويم كه گفتار اخير او در باب ايجاب و لزوم صلح، به خصوص در موقعيت كنونى نه تنها بسيار با اهميت است، بلكه در عرصه گفتمان روشنفكرى معاصر، اگر نخواهم بگويم بى سابقه، حداقل كم سابقه است. مى دانيم كه حجاريان همواره با تيزبينى و شم سياسى خود در طرح مسايل مهم و حياتى، پيشگام و پيشرو بوده است. اكنون نيز با درك روح زمان و دريافت شرايط و خطرى كه از سوى جنگ طلبان احساس كرده است، مى خواهد كه صلح و جبهه صلح طلبى را در كانون توجه مردم و فعالان اجتماعى و سياسى قرار دهد. اين هفت گزاره را مى توان فهرست وار چنين خلاصه كرد: ۱- صلح طلبى و اصلاح طلبى واجد ريشه مشترك اند. ۲- توسعه و آبادانى و سازندگى محتاج صلح است. ۳- شعار «صلح» يك شعار امنيتى در برابر شعارهاى ضدامنيتى است. صلح طلبى منافع ملى و كيان سرزمين ما را محافظت مى كند.۴- صلح طلبى بستر پيش بينى پذيرى را مهيا مى كند و سبب جلب اعتماد مى شود و جهان بر اين اساس، ما را جدى مى گيرد و روى حرف و حركت ما مى تواند حساب كند. ۵- در ايران «جبهه فنا» سريع تر از «جبهه بقا» شكل مى گيرد. بقا و غرايزى كه خواهان صيانت نفس اند بر چارچوب صلح طلبى استوارند و فنا و غرايزى كه خواهان نابودى و مرگ اند بر محور جنگ و تخريب مى گردند. تلاش در صيانت نفس هم معقول و منطقى است وهم وظيفه اى است بر گردن هر فرد مومن. بر اين اساس نمى توان يك تنه با دنيا به تخاصم برخاست و فنا شد. بقا اولويت دارد و براى ما حفظ ايران مستقل، اولويت هر عمل سياسى است ۶ - صلح نيازمند حاملانى است و حاملان صلح دموكرات اند. از آنجا كه جوهر دموكراسى، اومانيسم است، صلح طلبان يا اصلاح طلبان معمولاً كسانى بوده اند كه از پيش تمايلات دموكراتيك داشته اند. ۷- در جبهه «دموكراسى خواهى و حقوق بشر»، جاى «جبهه صلح طلبى» خالى است.

از همين گزاره آخر شروع كنيم. راستى چرا جاى جبهه و جنبش صلح طلبى در ايران خالى است؟ اين مسئله محدود به زمان حال نيست. به گذشته هاى دور و نزديك هم كه نگاه مى كنيم، مى بينيم جنبشى گسترده  براى حفظ صلح و مخالفت با جنگ نداشته ايم كه سهل است حتى حركتى در ميان متفكران و منورالفكران و روشنفكرانمان نيز وجود نداشته است كه به آن بباليم. نه تنها در تاريخ گذشته كه در ادبيات معاصرمان هم جاى صلح و پرداختن به صلح طلبى خالى است. هنوز تنها سرمايه ما اين سخن ششصدساله حافظ است كه: آسايش دو گيتى تفسير اين دو حرف است/ با دوستان مروت با دشمنان مدارا. هنوز آنجا كه در اين عرصه درمى مانيم و چيزى نداريم تا به جهان عرضه كنيم، تنها تكيه كلام ما همين بيت است؛ بى آنكه در اين ششصد و اندى سال، بر آن دو شرط كه حافظ آسايش دو گيتى را در تحقق آنها مى داند تفسيرى نوشته  باشيم تا پيشه رفتار خود با دوست و دشمن كنيم. آرى ما سنت صلح طلبى نداشته ايم. اميدوارم سخنان من تابو و جزء محرمات نباشد. اما وقتى نگاه مى كنيم مى بينيم، بحق اين همه مراسم و آئين و ادبيات حماسى و تفسير هاى گوناگون پيرامون قيام امام حسين و جنگ او با كژروان و ناكسان داريم، اما به دشوارى مى توان متن و متونى درباره صلح امام حسن يافت. زبانم لال، اما گويى از صلحى كه او به منظور حفظ اسلام و مسلمانان انجام داد، شرم داريم و لاجرم سكوت اختيار كرده ايم.
حجاريان در طرح ايده هايش در جايى مى گويد در سوئيس سنت صلح و آرامش چنان ريشه دار است كه حتى گنجشك ها هم رفتار غذا دهندگان را در رستوران هاى روباز پيش بينى پذير مى دانند. اما مجال نمى يابد از پيشينه دراز اين سنت بگويد. ولى ما مى دانيم كه متفكران و روشنفكران اروپايى در بنياد نهادن انديشه صلح و برپايى جنبش هاى صلح طلبانه هزينه بسيار داده اند. گنج صلح و آرامش كنونى شان را با رنج بسيار به چنگ آورده اند. به يك، دو نمونه از اين تلاش ها تنها اشاره اى مى كنم. اراسموس روتردامى پنج قرن پيش از اين، چنان از جنگ هاى پى درپى شاهان و شاهزادگان به ستوه آمده بود كه با اين سخن كه «جنگ تنها براى آنانى نعمت است و شيرين كه آن را تجربه نكرده اند» نگارش رساله مشهور خود با عنوان «شكايت صلح» را آغاز كرد. انتشار اين رساله در سال ۱۵۱۷ ميلادى را شايد نخستين مانيفست صلح طلبى بتوان ناميد. اراسموس در اين كتاب، «صلح» را در هيئت زنى به تصوير كشيده است كه ناباورانه شكايت از مردمى دارد كه او براى ايشان سعادت و نعمت و فراوانى به ارمغان مى آورد ولى آنان او را به زنجير مى كشند. اراسموس و دوست و همفكرش تامس مور - دولتمرد نامدار انگليسى و مولف كتاب «آرمانشهر» - در آثارشان به نقد اوضاع سياسى و اجتماعى اروپاى قرن شانزده ميلادى پرداخته اند. اين دو از جمله بنيانگزاران جنبش ادبى فكرى اومانيسم اروپا و از انسان گرايان و بشردوستان بزرگ به شمار مى آيند و از آنجا كه هر دو نه تنها از اصحاب انديشه كه اهل سياست نيز بودند و در دربار پادشاهان عصر خود مناصبى مهم داشتند، مسئله مخالفت با جنگ و دفاع از صلح برايشان امرى جدى و پرمخاطره بود. چنانكه تامس مور سرانجام در اين راه جان باخت. با اين همه  كوشيدند با نگارش اين گونه آثار بيش از هر چيز بر سياست هاى جنگ طلبانه كليسا كه در آن دوران قدرتى بزرگ به شمار مى رفت و به ويژه با راه و روش «پاپ يوليوس دوم»، رهبر مسيحيان تاثير گذارند.
جالب آنكه اراسموس در كتاب «شكايت صلح»، در دفاع از صلح و مخالفت با جنگ بيش از همه از احتجاجات دينى استفاده كرده است و از همان صفحات نخست و در جاى جاى كتابش كه بيشتر به خطابه اى اخلاقى مى ماند، به متن كتاب مقدس مسيحيان و سنت و سيرت عيسى مسيح استناد مى كند. در كتاب مقدس آيات بسيارى را مى توان يافت كه پيروان را به صلح و دوستى بشارت مى دهد؛ براى مثال در عهد عتيق، در كتاب ميكاه نبى، از جمله آمده است: «خداوند ميان قوم هاى بسيارى داورى خواهد كرد و تا سرزمين هاى دور به اختلافات بين اقوام قدرتمند پايان خواهد داد. پس آنان از شمشيرهاى خود تيغه خيش و از نيزه هاى خود داس خواهند ساخت. و آنگاه امتى بر امتى شمشير نخواهد كشيد و ديگر قومى جنگ نخواهد آموخت». اين متن دوبار در كتاب عهد عتيق تكرار شده است؛ يك بار در باب چهارم كتاب ميكاه نبى و يك بار در باب دوم كتاب اشعياء نبى. به هر حال، در آن دوران ظاهراً بهترين راه و روش براى مقابله با خشونت گرايى و جنگ طلبى هاى متوليان دين، استفاده از همان حربه اى بوده كه آنان با آن پيروان خود را به ميدان هاى جنگ مى كشاندند.
من به ياد دارم كه يكى از شعار هاى اصلى جنبش صلح در دهه هشتاد سده بيستم ميلادى در اروپا نيز از همين آيات كتاب مقدس اقتباس شده بود: «از شمشيرهاى خود تيغه خيش و از نيزه هاى خود داس بسازيم!». فراموش نكنيم كه بخش قابل توجهى از فعالان و سازمان دهندگان جنبش صلح در اروپاى دوران معاصر را افراد غيرمذهبى و گروه هاى سكولار تشكيل مى دهند، اما آنان با اين شعار مذهبى هيچ مشكلى ندارند. جالب آنكه بسيار پيشتر از شكل گيرى جنبش صلح در اروپاى غربى و آمريكاى شمالى، پيكرتراش سرشناس روس، «يوگنى ووچت» با الهام از اين سخن كتاب مقدس، در سال ۱۹۵۷ ميلادى پيكره اى ساخت كه آهنگرى را نشان مى دهد با پتكى در دست، شمشيرى را به تيغ خيش بدل مى سازد. اصل اين پيكره در موزه تراياكوف مسكو نگهدارى مى شود و دولت روسيه شوروى نمونه سازى اين پيكره را در دوران زمامدارى نيكيتا خروشچف به سازمان ملل متحد هديه كرد و اكنون در پارك مجاور ساختمان ملل متحد در نيويورك قرار دارد. پس مى بينيد كه از دل متون دينى چه انديشه هاى صلح طلبانه اى مى توان بيرون كشيد. كارى كه متفكران و متكلمان ما متاسفانه كمتر به آن پرداخته اند.
لازم نيست كه به گذشته هاى دور برگرديم تا ريشه هاى سنت  صلح طلبى را نشان دهيم. در سال هاى ميان دو جنگ جهانى، يعنى در زمانى كه فاشيست ها در ايتاليا قدرت را  به دست گرفته  بودند و در آلمان نيز حزب ناسيونال سوسياليست كارگرى آلمان  به رهبرى آدولف هيتلر با بحران آفرينى و ارعاب و ضرب و شتم مخالفان و دگرانديشان، زمينه استقرار نظام تماميت خواه نازيسم را فراهم مى آورد و در شرق اروپا نيز نظام كمونيستى و در راس آن استالين پايه هاى حكومت ترس و ترور خود را با «پاكسازى» معترضان و منتقدان و قتل مخالفان استحكام مى بخشيد، جنبش هاى صلح طلبانه به گونه اى كه امروز در جهان و به ويژه در اروپاى غربى و آمريكاى شمالى فعاليت مى كنند، وجود نداشت. تنها اقليتى از آزادانديشان صلح طلب در پى چاره جويى بودند تا افكار عمومى جهان را عليه جنگ طلبى بسيج كنند. در ميان صلح طلبان آن دوران، از آلبرت اينشتين به عنوان يكى از مصمم ترين و فعال ترين مخالفان جنگ بايد نام برد. اينشتين و دوستانش برتراند راسل، رومان رولان، اشتفان تسويگ، كارل فون اوسيتسكى و ديگران بر اين باور بودند كه بين المللى از دانشمندان و نويسندگان و روشنفكران جهان قادر خواهد بود در برابر بى مسئوليتى قدرتمندان، افكار عمومى جهان را عليه جنگ طلبى و گسترش تسليحات بسيج كند. در آن سال ها شهرت اينشتين بيشتر  به خاطر كوشش هاى صلح دوستانه اش بود تا نظريه هاى علمى اش. شايد او با آگاهى و دانش  به اين واقعيت تلخ كه با پيشرفت علم و فناورى جديد و  به ويژه با سوءاستفاده مخرب از نظريه هاى علمى اش مى توان جهان را  به نابودى كشاند،  به «عذاب وجدان» دچار گشته و سرسختانه عليه وقوع جنگ  به پاخاسته بود.
به هر حال، او در يكى از خطابه هايش مى گويد: «هر جنگ حلقه اى است كه  به زنجير بدبختى بشر افزوده مى شود و مانع رشد انسان مى شود. از اين رو سرپيچى عده اى هر چند كم از شركت در جنگ، مى تواند نمايشگر اعتراض عمومى عليه آن باشد. توده هاى مردم، اگر كه در معرض تبليغات مسموم قرار نگيرند، هرگز هواى جنگ در سر ندارند. بايد  به آنها در مقابل اين تبليغات مصونيت داد. بايد فرزندان خود را در مقابل نظامى گرى «واكسينه» كنيم؛ و اين كار زمانى ممكن مى گردد كه آنان را با روح صلح طلبى تربيت كنيم. بدبختانه ملت ها با هدف هاى نادرست تربيت شده اند. در كتاب هاى درسى  به جنگ ارج مى نهند و وحشت و خرابى هاى آن را ناديده مى گيرند و از اين طريق كينه توزى را  به كودكان تلقين مى كنند. سلاح ما خرد ماست، نه توپ و تانك. ما امروز  به همان اندازه كه براى جنگ، ايثار و ازخودگذشتگى نشان داديم، بايد در راه صلح نيز آماده فداكارى باشيم.»
گفتارم به درازا كشيد. اما اجازه دهيد در ادامه نداى صلح طلبانه  اينشتين كه در بيش از هفتاد سال پيش از اين بر زبان آورد، سخنان مشابه حجاريان را بشنويم كه مى تواند سرآغازى براى جنبش صلح طلبى ما ايرانيان باشد؛ آنجا كه مى گويد: مردم ايران هشت سال جنگ را تحمل كرده اند؛ جنگ اخير عراق را به چشم ديده اند ايرانيانى كه خاطره جنگ در ذهن شان زنده است و هر روز هم مى شنوند كه كشورشان را محور شرارت مى نامند، بيم آن دارند كه فرجام نيكى به همراه نداشته باشد. با چنين مشاهدات و خاطراتى ملت ايران منطقاً بايد خواهان صلح باشد. چنين نشانه هاى موكدى، مويد لزوم گسترده شدن جبهه دموكراسى و حقوق بشر است؛ نشانگر لزوم و نياز به «جبهه صلح طلبى» است. صلح، براى كيست؟ [...] صلح براى همگان است و همه از مزاياى آن بهره مى برند.

گروه سياسى: عبدالكريم سروش، در گفت وگو با شبكه هما، انتقادهاى خود از رواج خشونت گرايى و ديدگاه هايى كه سمت و سوى تحجر دارند را مطرح كرد. او در اين گفت وگو همچنين درباره انتقادات خود از محمد خاتمى و اصلاح طلبان گفته است: «اينكه من در باب آقاى خاتمى پاره اى سخنان صريح و احياناً گزنده گفتم انكار نمى كنم. اما آنها همه از سر دوستى بود. به دليل اين بود كه با آقاى خاتمى امكان ارتباط و هم سخنى بود. در حال حاضر با رئيس جمهور متاسفانه باب اين هم سخنى بسته شده است. گذشته از آن آقاى خاتمى تكيه بر مسندى زده و در موقعيتى قرار داشتند كه با ايشان سخن شخصى نمى گفتيم.
سخن و خطاب ما با موضع و موقعيتى بود كه ايشان در آن قرار داشت. به همين سبب هم براى روشن كردن نسل هاى حاضر و آينده بايد صريح مى بوديم. من در جناب آقاى خاتمى اين مشكل را ديده بودم، مشكلى كه قبلاً هم از آن به طور كلى تر سخن گفته بودم و آن اينكه عدم بصيرت در نظر موجب عدم شجاعت در عمل مى شود. اگر شما به انديشه اى به نحو روشن و قطعى پايبند باشيد، در عمل هم شجاعت پيدا مى كنيد. اما اگر انديشه ناروشن بوده و بصيرت نظرى كافى حاصل نباشد، البته در مقام عمل هم دچار سستى و تزلزل خواهيد شد.
من گمان مى كنم و همچنان بر اين گمان هستم كه جناب آقاى خاتمى علاوه بر موانع بيرونى كه ايشان را احاطه كرده بود و مانع از اجراى افكار و برنامه هاى او و يارانش مى شد و من در آن هيچ ترديدى ندارم، ايشان پاره اى موانع درونى هم داشت. يعنى مفهوم هايى كه از آنها دم مى زد مانند آزادى، حقوق بشر و جامعه مدنى كه شعار اصلى اش بود، ظاهراً حد و مرز اين مفاهيم براى ايشان كاملاً روشن نبود. ايشان گاهى به اين سو مى رفت و گاه به آن سو و ايده اى را مطرح مى كرد و ديگران هم دنبال او را مى گرفتند ولى ناگهان ترمز مى كرد، عقب مى كشيد و بازمى ايستاد و همه را متحير مى گذاشت. اين قصه خصوصاً در جامعه مدنى از همه جا مشهودتر بود. ايشان جامعه مدنى را مطرح كرد.
من به ياد دارم چقدر در باب تحليل و توضيح جامعه مدنى مقاله نوشته شد. روشنگرى هاى بسيار خوبى شد و مفهومى كه تا آن موقع نسبتاً غريب و ناآشنا بود، آشنا شد و جامعه علمى و دانشگاهى  ما، فرهيختگان و تحصيلكردگان ما آشنايى خوبى با آن پيدا كردند. من خودم به ياد دارم چند سخنرانى در اين باب كردم و از من چند يادداشت و نوشته در اين خصوص چاپ شد و ديگران هم هر كدام به نوبه خود جهدى در اين راه كردند.
اما ناگهان مواجه شديم با اينكه آقاى خاتمى گفتند مراد من از جامعه مدنى، مدينه النبى است. اين آب سردى بود كه بر مغز و ملاج همه ريخته شد. ايشان يا از ابتدا چنين دركى از جامعه مدنى داشت يا بعداً به دلايل خاص سياسى و فكرى نظرشان را عوض كرده و مدينه النبى را به جاى جامعه مدنى نهاد و اين تذبذبى آشكار در فكر ايشان بود. شاهد همين تذبذب آنگاه كه ايشان در باب آزادى سخن مى گفت هم بوديم. البته اگر بخواهم جناب آقاى خاتمى را با ديگر سياستمداران و مردان سياست پيشه مان مقايسه كنم خواهم گفت كه اصلاً جاى مقايسه نيست.
به هر حال من در آقاى خاتمى چنين مشكلى را مى ديدم و آن را منشا پاره اى از مشكلات عملى ايشان مى شمردم و معتقدم همين باعث شد تا ما به پاره اى از ناكامى ها برسيم كه اكنون گناهش را به پاى روشنفكرى دينى يا مردم سالارى اسلامى و غيره مى نويسند.